MÖ 700 – MS 1900
Telmessos
Telebehi · Fethiye
Likya’nın batı kapısı ve kâhinleriyle ünlü liman. Kente bakan kayalığa İon tapınağı cephesiyle oyulmuş Amyntas Mezarı şehrin her yerinden görülür. Bugün Fethiye olarak yaşıyor.
- Likya Birliği oyu
- 2
- Konum
- 36.6221° K, 29.1141° D
- Bugün
- Fethiye, Muğla
Yapılar ve anıtlar
Amyntas Kaya Mezarı
Kayaya oyulmuş İon tapınağı · MÖ ~350
Likya’nın en görkemli kaya mezarı. Dik kaya yüzüne, gerçek bir İon tapınağının cephesi birebir oyulmuş: iki yivli sütun antaların arasında, üstünde üç fasyalı arşitrav, diş sırası ve üçgen alınlık. Altta dört panelli sahte bir kapı var — alt panolarda aslan başı tokmaklar. Mezar odasına asıl giriş bu kapıdan değil, yandaki dar açıklıktan. Anta üstündeki Yunanca yazıt sahibini söylüyor: “Hermagios oğlu Amyntas”. Kim olduğunu bilmiyoruz; bu ölçüde bir mezar yaptırabilecek biri olduğu kesin.
Doğu Nekropolü
Yamacı kaplayan kaya mezarları · MÖ 4. yy – MS 2. yy
Amyntas yalnız değil: doğu yamacı boyunca onlarca kaya mezarı sıralanır ve kent planının doğu sınırını bunlar çizer. İki tip bir arada — düz lentolu, ahşap ev mimarisini taşa çeviren “ev tipi” mezarlar ve alınlıklı “tapınak tipi” olanlar. Aralarında yarım bırakılmış cepheler de var: kabaca oyulmuş çerçeve duruyor ama süsleme hiç başlamamış. Eteklerine sivri kapaklı Likya lahitleri serpilmiş.
Tiyatro
Limanın arkasında, koya bakan cavea · Helenistik plan, Roma’da yenilendi
Kentin güneybatısında, limanın hemen arkasındaki yamaca oyulmuş Grek-Roma planlı tiyatro. Yirmi sekiz sıralık cavea doğrudan koya bakar — seyirci sahnenin ardında denizi ve karşı kıyıyı görürdü. Yapı yüzyıllarca toprak altında kaldı; 1990’lardaki kazılarla ortaya çıkarıldı ve bugün modern Fethiye’nin göbeğinde, apartmanların arasında duruyor.
Antik Liman
Bugünkü Fethiye Limanı’nın koyu · MÖ 5. yy – MS 7. yy
Telmessos’un varlık sebebi. Adalarla korunan bu koy, Likya kıyısının batı kapısıydı: Karia’dan gelen deniz yolu burada Likya’ya bağlanır, kereste ve tarım ürünü buradan çıkardı. Kent hiç büyük bir tapınakla ya da anıtla anılmadı; hep limanıyla ve **kâhinleriyle** tanındı. Rıhtımın bulunduğu yerde bugün Fethiye Limanı var — koy iki bin beş yüz yıldır aynı işi görüyor.
Akropol ve Kale
Likya temeli üstünde Şövalye kalesi · MÖ 4. yy temel, MS 15. yy kale
Kentin güneyindeki tepe, savunmanın merkeziydi. Duvarın alt sıralarında Likya döneminin iri çokgen blokları duruyor; üstündeki perde duvar, kuleler ve mazgallar ise çok daha geç — Rodos’taki Sen Jean Şövalyeleri’nin yaptığı Orta Çağ kalesi. Aynı duvarda iki bin yıl arayla konmuş taşları yan yana görmek Telmessos’un özeti: kent hiç boşalmadı, hep yeniden kullanıldı.
Lahit mezarlar
Sokak aralarında kalmış Likya lahitleri · MÖ 4. yy – MS 2. yy
Telmessos’un en tuhaf yanı: kayaya oyulamayan mezarlar kentin içine dağılmış. Sivri, ters çevrilmiş tekne biçimli kapaklarıyla Likya lahitleri caddelerin kenarında, evlerin arasında duruyor. Bugün de öyle — modern Fethiye’de bir lahdi hükümet konağının bahçesinde ya da iki apartmanın arasında bulabilirsiniz. En büyüğü yüksek bir kaide üstünde yükselir ve teknesinde mezar yazıtı taşır.
Kent dokusu
Modern Fethiye’nin altında kalan Telmessos · MÖ 5. yy – MS 7. yy
Bu model üzerinde en az kanıtı olan bölüm burası — ve sebebi ilginç. Telmessos hiç terk edilmedi: Anastasiopolis, sonra Makri, sonra Fethiye oldu. 1957 depremi kenti yıkınca yeniden kuruldu ve antik doku bugünkü sokakların altına girdi. Bu yüzden agorası, caddeleri ve evleri kazılamıyor. Buradaki yerleşim, kentin bilinen sınırları içine yerleştirilmiş **temsilî** bir dokudur. Telmessos ününü yapılarından değil kâhinlerinden almıştı: Herodotos’a göre Lydia kralı Kroisos, Arrianos’a göre Büyük İskender işaretleri Telmessoslu falcılara yordurdu.
Tarihte bu kent
Atina’nın gölgesi
MÖ ~5.–4. yy · MÖ 468
Kimon Eurymedon’da Pers donanmasını dağıtınca Likya kıyısı Attika–Delos Birliği’ne çekilir. Phaselis önce direnir, kuşatılınca boyun eğer ve on talent haraçla listeye yazılır. Kentler bir imparatorluktan ötekine, yıl yıl el değiştirir.
Limyralı Perikle
MÖ ~5.–4. yy · MÖ ~380–360
Doğuda Limyralı Perikle güçlenir; Telmessos’u kuşatıp batıyı da kendine bağlar ve Satraplar İsyanı’na katılır. Kısa süren bu birleşme, Likya’nın kendi kendini yönetme denemesidir. İsyan bastırılınca bölge Karya satrabı Maussollos’un eline geçer.
Savaşsız teslim
MÖ 334–333 · MÖ 334/333
Arrianos yazar: Telmessos, Pinara, Ksanthos, Patara ve otuz kadar küçük yerleşim kapılarını savaşmadan açtı. Pers vergisinden bıkmış bir bölge için Makedon bir efendi, uzaktaki bir efendiden farksızdı. Likya bir kış içinde el değiştirir.
Ortak para, ortak ordu
MÖ 168 · MÖ 2.–1. yy
Birlik kendi gümüş sikkesini bastırır: bir yüzde Apollon’un başı, öbür yüzde lir ve ΛΥΚΙΩΝ yazısı — kenarında da parayı basan kentin baş harfleri. Tek para, tek ordu, otuz kentin kendi meydanı: federasyon fikri burada somutlaşır.
Yirmi üç kentin çağı
MÖ ~168–43 · MÖ 2.–1. yy
Bir yüzyıl boyunca Likya kendi kendini yönetir ve zenginleşir. Yirmi üç oy sahibi kent, çevrelerindeki onlarca kasabayla birlikte tek bir siyasi bedendir. Bölgenin nüfusu, yapıları ve ticareti tarihinin zirvesindedir.
Taştan yol haritası
MS 43 · MS 45
Patara’nın girişine dikilen anıt, yeni eyaletin bütün yollarını ve mesafelerini sıralar: altmıştan fazla güzergâh, mil mil yazılmış. Stadiasmus Patarensis, Roma dünyasından günümüze kalan en ayrıntılı yol belgesidir.
Yer sarsılıyor
MS 2.–4. yy · MS 141
Büyük deprem Likya’yı baştan sona vurur. Telmessos’tan Myra’ya kadar tiyatrolar, sütunlu caddeler, hamamlar yıkılır. Yazıtlar kentlerin “yerle bir olduğunu” söyler. Bölge tarihinin en büyük yeniden inşa seferberliği başlar.
Opramoas’ın serveti
MS 2.–4. yy · MS ~125–155
Rhodiapolisli Opramoas, deprem sonrası onlarca kente para yağdırır: tiyatro, hamam, tahıl deposu, çeyiz fonu. Anıt mezarının duvarlarındaki yazıt, hangi kente ne verdiğini tek tek sayar — antik dünyanın en uzun bağış kaydı.
Adlar kalıyor
MS ~395–1300 · MS 13.–14. yy
Türkmen beylikleri bölgeye yerleşir; Teke Beyliği kıyıyı alır. Antik kentler tek tek boşalır, taşları köy evlerine karışır. Ama adlar direnir: Telmessos Fethiye olur, Antiphellos Kaş, Myra Demre, Tlos’un akropolüne bir ağa konağı kurulur — ve harita bugün de okunmayı bekler.
Likya Yolu üzerinde
Beş yüz kırk kilometre
Likya Yolu
Fethiye’nin üstündeki Ovacık’tan başlayıp Antalya’nın eşiğinde, Geyikbayırı’nda biten bir çizgi. Likya Yolu 1999’da işaretlendi — yani yolun kendisi genç. Ama bastığı zemin eski: keçi patikaları, Roma’dan kalma kısa taş döşemeler, kayaya oyulmuş basamaklar, sarnıçlar. Rota yirmi beş kadar antik kentin içinden ya da dibinden geçer. Değeri kendi yaşında değil, birbirine bağladığı şeylerde.
Kâhinlerin dağı
Ovacık – Faralya
Yol, Telmessos’un omzunda başlar. Bu kent kehanetiyle ünlüydü: Herodotos’a göre Lydia kralı Kroisos uğursuz bir alameti yorumlatmak için buraya adam yollamış, İskender de Telmessoslu kâhinlere danışmıştı. Yürüyüşün ilk günü kentin arkasındaki dağa tırmanır — antik adıyla Antikragos — ve Ölüdeniz’in lagünü aşağıda kalır.
Likya Yolu’nun tamamı — 12 etap, 540 km
Mitolojide
Troya’ya
Sarpedon
Likyalılar Troya’ya en uzaktan gelen müttefiklerdir. Sarpedon ile amcaoğlu Glaukos ortak komuta eder; İlyada boyunca Likya birlikleri hep en zorlu yerlerde görünür. Bu, Likya’nın Yunan destanına giren ilk ve en güçlü kaydıdır.
Yakındaki kentler
Karmylessos · Kadyanda · Daedala · Pinara · Krya