MÖ 200 – MS 1300
Olympos
Bir derenin iki yakasına kurulmuş liman kenti; Birlikte üç oyu vardı. Bir dönem Kilikyalı korsan Zeniketes’in üssü oldu. Yukarıdaki Yanartaş’ta Khimaira ateşi hâlâ yanıyor.
- Likya Birliği oyu
- 3
- Konum
- 36.3963° K, 30.4743° D
- Bugün
- Çıralı · Kumluca, Antalya
Yapılar ve anıtlar
Roma Tapınağı · Anıtsal Kapı
Olympos’un ayakta kalan yüzü · MS 2. yüzyılın son çeyreği
Kentin en çok fotoğraflanan yapısı: bir tapınaktan geriye kalan mermer kapı çerçevesi. Söve blokları hâlâ yerinde duruyor, üstündeki yazıt yapıyı imparator Marcus Aurelius’a bağlıyor ve bağışçının adını veriyor. Tapınağın kendisi ayakta değil — çevresine dağılmış blokları ve alınlık parçaları var. Kapı tek başına kaldığı için Olympos’un simgesi oldu: ardında bina değil, çam ormanı görünür.
Liman Anıt Mezarları
Kaptan Eudemos’un lahdi · MS 2.–3. yüzyıl
Dere ağzının kıyısında, denize bakan bir anıt mezar topluluğu. İçlerinden biri Olympos’un en çok anılan taşı: kaptan Eudemos’un lahdi. Kapağının altındaki kabartmada yelkeni indirilmiş bir gemi var, yanında da bir dizelik yazıt — geminin son limanına vardığını, bir daha yola çıkmayacağını söyler. Denizci bir kentin kendi ölümünü nasıl anlattığını tek bir taşta görmek mümkün.
Ceneviz Kalesi
Kumsalın güney ucundaki burun · Ortaçağ — 11.–15. yüzyıl
Antik kent söndükten sonra Olympos bir liman olarak yaşamaya devam etti. Kumsalın güney ucundaki kayalık burun tahkim edildi; sarnıçları, duvarları ve bir şapelin kalıntısı hâlâ ayakta. Halk arasında “Ceneviz Kalesi” denir ama koyu Ortaçağ boyunca Venedikliler, Cenevizliler ve Rodos şövalyeleri sırayla kullandı. Kaleden bakınca hem kumsal hem dere ağzı denetim altında — burnun seçilme nedeni bu.
A Kilisesi ve Piskoposluk Sarayı
Olympos piskoposluk merkeziyken · MS 5.–6. yüzyıl
Derenin kuzey yakasındaki üç nefli bazilika ve yanındaki büyük yapı topluluğu. Olympos erken Hristiyanlıkta bir piskoposluk merkeziydi; 3. yüzyıl sonunda burada piskoposluk yapan Methodios, dönemin en çok okunan ilahiyat yazarlarından biriydi. Apsisin ve neflerin duvarları belden aşağı ayakta; zeminde yer yer opus sectile döşeme parçaları görünüyor.
Tiyatro
Derenin aşındırdığı cavea · MS 2. yüzyıl
Güney yakada, yamaca yaslanmış orta boy bir tiyatro. Öteki Likya tiyatrolarından farkı ne kadar az kalmış olması: sahne binası tümüyle yıkılmış, oturma sıralarının büyük bölümü de gitmiş. Bunun nedeni derenin kendisi — yatağını değiştirdikçe caveanın alt sıralarını ve orkestrayı yıkamış, taşları da yüzyıllar içinde başka yapılara gitmiş. Bugün ayakta olan şey esas olarak tonozlu giriş geçidi ve caveanın üst kavsi.
Roma Hamamı
Güney yakanın büyük yapısı · MS 2.–3. yüzyıl
Güney yakadaki hamam, kentin ayakta kalan en hacimli yapısı. Sıcaklık, ılıklık ve soğukluk odaları arka arkaya diziliyor; zemin altındaki hypocaust tuğla ayakları yer yer görünür durumda. Tabanlarının bir bölümünde geometrik mozaik korunmuş. Suyu doğrudan dereden değil, yamaçtan gelen kaynaklardan alıyordu — kentin içme suyu da aynı yerden geliyordu.
Mozaikli Yapı
Geç antik döşemeler · MS 5.–6. yüzyıl
Kuzey yakanın doğu ucunda, tabanı renkli taş mozaikle kaplı bir yapı. Desenler geometrik: örgü bordürler, baklava dilimleri, madalyonlar. Böyle bir döşeme Olympos’un geç antik dönemde hâlâ varlıklı olduğunu gösterir — kent Roma’dan sonra sönmemiş, biçim değiştirmiştir. Mozaikler kazı sonrası koruma altına alındı; büyük bölümü kapalı sergileniyor.
Anıtsal Mezar
Kuzey yakanın kule mezarı · MS 2.–3. yüzyıl
Kuzey yakada, kentin doğu çıkışına yakın duran tek yapılı bir mezar anıtı. Kare kaide üstünde tonozlu bir gömü odası, üstünde de kaybolmuş bir üst yapı vardı. Roma dönemi Likyası’nda varlıklı ailelerin kent içine gömülme biçimi buydu: nekropole değil, yolun kenarına, herkesin geçtiği yere. Duvar örgüsünde devşirme bloklar var — anıt bir kez onarılmış.
Şehir Suru ve Alkestis Lahdi
Vadinin daraldığı yer · Helenistik — MÖ 2. yüzyıl
Vadinin en dar yerinde, dereyi iki yakadan kapatan Helenistik sur. Kentin kara tarafındaki tek girişi buydu; ötesi çam kaplı sarp yamaç. Surun hemen dışında, mezar alanının başında Alkestis Lahdi durur: kabartmasında kocası Admetos’un yerine ölmeyi kabul eden, sonra ölüler ülkesinden geri getirilen Alkestis anlatılır. Kent kapısında bu sahneyi seçmek tesadüf değil — giren de çıkan da aynı hikâyeyi görüyordu.
Kuzey ve Güney Nekropol
Yamaçlara dağılmış lahitler · MÖ 2. yüzyıl – MS 4. yüzyıl
Olympos’un ölüleri vadi tabanına değil, iki yandaki çam yamaçlarına gömüldü — düzlük zaten kente ancak yetiyordu. Kuzey ve güney nekropoller yola paralel iki şerit hâlinde uzanır; çoğu beşik çatılı Likya lahdi, arada kayaya oyulmuş oda mezarlar var. Bugün çoğu devrilmiş ve orman içine dağılmış durumda; kapak parçaları ağaç köklerinin arasında görünüyor.
Liman ve Dere Ağzı
Zeniketes’in üssü · MÖ 2. yüzyıl – MS 15. yüzyıl
Olympos’un limanı bir rıhtım değil, derenin denize kavuştuğu korunaklı ağızdı: gemiler kumsala çekiliyor, küçük tekneler dere yatağında yukarı çıkabiliyordu. Bu gizlilik kenti MÖ 1. yüzyılda Kilikyalı korsan Zeniketes’in üssü yaptı. MÖ 78’de Roma komutanı Servilius Isauricus koyu bastığında Zeniketes kendini yaktı; Olympos bir süre Likya Birliği’ndeki üç oyunu kaybetti, sonra geri aldı.
Tarihte bu kent
Koinon Lykion kuruluyor
MÖ 168 · MÖ 168 sonrası
Özgürlük kentleri dağıtmaz, birleştirir: yirmi üç kent ortak bir meclis kurar. Adı Koinon Lykion — Likyalıların Birliği. Her kent kendi işini görür; savaş, para, dış ilişkiler ve yüksek mahkeme ortaktır.
Üç oy, iki oy, bir oy
MÖ 168 · MÖ 2. yy
Birliğin buluşu temsil ağırlığıdır: en büyük altı kentin üçer, orta boyların ikişer, küçüklerin birer oyu vardır. Masraf ve vergi de aynı orana göre bölünür. Ne büyükler küçükleri ezer, ne küçükler büyüklerin sırtından geçinir.
Ortak para, ortak ordu
MÖ 168 · MÖ 2.–1. yy
Birlik kendi gümüş sikkesini bastırır: bir yüzde Apollon’un başı, öbür yüzde lir ve ΛΥΚΙΩΝ yazısı — kenarında da parayı basan kentin baş harfleri. Tek para, tek ordu, otuz kentin kendi meydanı: federasyon fikri burada somutlaşır.
Yirmi üç kentin çağı
MÖ ~168–43 · MÖ 2.–1. yy
Bir yüzyıl boyunca Likya kendi kendini yönetir ve zenginleşir. Yirmi üç oy sahibi kent, çevrelerindeki onlarca kasabayla birlikte tek bir siyasi bedendir. Bölgenin nüfusu, yapıları ve ticareti tarihinin zirvesindedir.
Korsan Zeniketes
MÖ ~168–43 · MÖ 78–77
Kilikyalı korsan Zeniketes Olympos’u, Korykos’u ve Phaselis’i eline geçirir; kıyı yıllarca onun üssü olur. Romalı komutan Servilius kaleyi kuşatınca Zeniketes evini ailesiyle birlikte ateşe verir. İki kent, korsanla iş birliği yüzünden Birlikteki oylarını yitirir.
Likya Yolu üzerinde
Beş yüz kırk kilometre
Likya Yolu
Fethiye’nin üstündeki Ovacık’tan başlayıp Antalya’nın eşiğinde, Geyikbayırı’nda biten bir çizgi. Likya Yolu 1999’da işaretlendi — yani yolun kendisi genç. Ama bastığı zemin eski: keçi patikaları, Roma’dan kalma kısa taş döşemeler, kayaya oyulmuş basamaklar, sarnıçlar. Rota yirmi beş kadar antik kentin içinden ya da dibinden geçer. Değeri kendi yaşında değil, birbirine bağladığı şeylerde.
Korsanlar ve sönmeyen ateş
Gagai – Olympos – Yanartaş
Olympos MÖ 1. yüzyılda korsan yatağıydı: Zeniketes burayı kale yaptı, Roma’nın Akdeniz ticaretini kesti ve MÖ 78’de Servilius Vatia tarafından kuşatıldı — kendi kalesini ateşe verip öldü. Kentin yukarısında Yanartaş: kayadan çıkan gaz bin yıllardır yanıyor. Antik çağda burası Hephaistos’un kutsal alanıydı ve Khimaira’nın nefesi sayılırdı.
Likya Yolu’nun tamamı — 12 etap, 540 km
Mitolojide
Kurşunlu mızrak
Bellerophon
Khimaira ateş püskürür; yaklaşan yanar. Bellerophon mızrağının ucuna kurşun takar ve canavarın açık ağzına saplar. Kurşun eriyip boğazından içeri akar, yaratık kendi ateşiyle ölür. Olympos’un üstündeki yamaçta hâlâ yanan alevler, halk arasında onun son nefesi sayılır.
Yanartaş
Khimaira
Olympos’un üstündeki yamaçta, taşların arasından çıkan alevler hiç sönmez. Yağmurda kısılır, rüzgârda büyür, ama binlerce yıldır yanar. Antik gezginler burayı Khimaira’nın ini diye kaydetti; denizciler için de bir işaret ateşiydi.
Ateşin tanrısı
Khimaira
Olympos kenti bu ateşi bir canavarın laneti değil, bir kutsallık saydı. Yamaçtaki Hephaistos tapınağının kalıntıları hâlâ duruyor; ateşi taşıyan tanrı buradaydı. Kentin sikkelerinde de alev motifi görülür.
Yakındaki kentler
Phaselis · Gagai · Rhodiapolis · Limyra · Kitanaura