MÖ 700 – MS 1200
Myra
Myrrh · Demre
Kayalığa arı peteği gibi oyulmuş mezarlar ve altındaki büyük Roma tiyatrosu. 4. yüzyılda kentin piskoposu olan Aziz Nikolaos’un kilisesi hâlâ ayakta.
- Likya Birliği oyu
- 3
- Konum
- 36.2580° K, 29.9854° D
- Bugün
- Demre, Antalya
Tarihte bu kent
Koinon Lykion kuruluyor
MÖ 168 · MÖ 168 sonrası
Özgürlük kentleri dağıtmaz, birleştirir: yirmi üç kent ortak bir meclis kurar. Adı Koinon Lykion — Likyalıların Birliği. Her kent kendi işini görür; savaş, para, dış ilişkiler ve yüksek mahkeme ortaktır.
Üç oy, iki oy, bir oy
MÖ 168 · MÖ 2. yy
Birliğin buluşu temsil ağırlığıdır: en büyük altı kentin üçer, orta boyların ikişer, küçüklerin birer oyu vardır. Masraf ve vergi de aynı orana göre bölünür. Ne büyükler küçükleri ezer, ne küçükler büyüklerin sırtından geçinir.
Ortak para, ortak ordu
MÖ 168 · MÖ 2.–1. yy
Birlik kendi gümüş sikkesini bastırır: bir yüzde Apollon’un başı, öbür yüzde lir ve ΛΥΚΙΩΝ yazısı — kenarında da parayı basan kentin baş harfleri. Tek para, tek ordu, otuz kentin kendi meydanı: federasyon fikri burada somutlaşır.
Yirmi üç kentin çağı
MÖ ~168–43 · MÖ 2.–1. yy
Bir yüzyıl boyunca Likya kendi kendini yönetir ve zenginleşir. Yirmi üç oy sahibi kent, çevrelerindeki onlarca kasabayla birlikte tek bir siyasi bedendir. Bölgenin nüfusu, yapıları ve ticareti tarihinin zirvesindedir.
Taştan yol haritası
MS 43 · MS 45
Patara’nın girişine dikilen anıt, yeni eyaletin bütün yollarını ve mesafelerini sıralar: altmıştan fazla güzergâh, mil mil yazılmış. Stadiasmus Patarensis, Roma dünyasından günümüze kalan en ayrıntılı yol belgesidir.
Birlik kâğıt üstünde yaşıyor
MS 43 · MS 1.–2. yy
Roma Birliği kapatmaz; onu eyalet meclisine dönüştürür. Likyarkh unvanı sürer ama artık imparator kültünün başrahibidir. Kentler hâlâ toplanır, hâlâ oy verir — yalnız kararların üstünde bir vali imzası vardır.
Myra’da gemi değiştirmek
MS 43 · MS ~60
Elçilerin İşleri, tutuklu Pavlus’un Roma’ya götürülürken Myra’da İskenderiye’den gelen bir tahıl gemisine aktarıldığını yazar. Andriake, imparatorluğun tahıl yolundaki büyük aktarma limanıdır — Hadrianus’un dev granariumu hâlâ ayakta.
Yer sarsılıyor
MS 2.–4. yy · MS 141
Büyük deprem Likya’yı baştan sona vurur. Telmessos’tan Myra’ya kadar tiyatrolar, sütunlu caddeler, hamamlar yıkılır. Yazıtlar kentlerin “yerle bir olduğunu” söyler. Bölge tarihinin en büyük yeniden inşa seferberliği başlar.
Opramoas’ın serveti
MS 2.–4. yy · MS ~125–155
Rhodiapolisli Opramoas, deprem sonrası onlarca kente para yağdırır: tiyatro, hamam, tahıl deposu, çeyiz fonu. Anıt mezarının duvarlarındaki yazıt, hangi kente ne verdiğini tek tek sayar — antik dünyanın en uzun bağış kaydı.
Mermerin yüzyılı
MS 2.–4. yy · MS 2. yy
Kentler yıkıldıklarından daha görkemli kalkar: Patara’da Hadrianus’un granariumu, Myra’da on beş bin kişilik tiyatro, Arykanda’da üst üste beş taraça, Tlos’ta hamam ve stadyum. Bugün gezilen kalıntıların çoğu bu yüzyılın eseridir.
Myralı Nikolaos
MS 2.–4. yy · MS ~270–343
Myra piskoposu Nikolaos, kıtlıkta kentin tahılını kurtarmasıyla, gizlice bıraktığı çeyiz keseleriyle anılır. Ölümünden sonra denizcilerin ve çocukların koruyucusu sayılır; yüzyıllar içinde adı Avrupa’ya, oradan Noel Baba’ya dönüşür.
Denizden gelen tehlike
MS ~395–1300 · MS 655–809
Arap donanmaları yüzyıllar boyunca kıyıyı yoklar; 655’te Direkler Savaşı bu sularda geçer, 809’da Myra yağmalanır. Kıyı kentleri küçülür, halk yukarıdaki kalelere çekilir. Limanlar sönerken tepelerdeki surlar yükselir.
Kemikleri çalınan aziz
MS ~395–1300 · MS 1087
Selçuklu akınlarıyla Myra savunmasız kalınca İtalya’nın Bari kentinden gelen tüccarlar Aziz Nikolaos’un kemiklerini alıp götürür. Aziz artık Bari’nindir; Myra ise ziyaretçisini yitirir. Kentin en büyük geliri bir gecede kaybolur.
Adlar kalıyor
MS ~395–1300 · MS 13.–14. yy
Türkmen beylikleri bölgeye yerleşir; Teke Beyliği kıyıyı alır. Antik kentler tek tek boşalır, taşları köy evlerine karışır. Ama adlar direnir: Telmessos Fethiye olur, Antiphellos Kaş, Myra Demre, Tlos’un akropolüne bir ağa konağı kurulur — ve harita bugün de okunmayı bekler.
Likya Yolu üzerinde
Beş yüz kırk kilometre
Likya Yolu
Fethiye’nin üstündeki Ovacık’tan başlayıp Antalya’nın eşiğinde, Geyikbayırı’nda biten bir çizgi. Likya Yolu 1999’da işaretlendi — yani yolun kendisi genç. Ama bastığı zemin eski: keçi patikaları, Roma’dan kalma kısa taş döşemeler, kayaya oyulmuş basamaklar, sarnıçlar. Rota yirmi beş kadar antik kentin içinden ya da dibinden geçer. Değeri kendi yaşında değil, birbirine bağladığı şeylerde.
Roma’nın buğday limanı
Simena – Myra – Andriake
Myra’nın kaya mezarları yamacı bir arı peteği gibi deler; altında tiyatro, ilerisinde Aziz Nikolaos’un kilisesi. Limanı Andriake ise imparatorluk işiydi: Hadrianus’un tahıl ambarı hâlâ ayakta, yazıtıyla birlikte. Pavlus, tutuklu olarak Roma’ya götürülürken burada gemi değiştirdi — Elçilerin İşleri 27, İskenderiyeli bir tahıl gemisine.
Yirmi sekiz kente bağış
Limyra – Rhodiapolis – Gagai
Rhodiapolis küçük bir kenttir ama Likya’nın en cömert adamını çıkardı: Opramoas. MS 141 depremi bölgeyi yıkınca kendi servetinden yirmi sekiz kente para gönderdi — tiyatro, hamam, sur, tahıl. Anıt mezarının duvarındaki yazıt bu bağışları tek tek sayar ve Anadolu’nun bilinen en uzun yazıtıdır. Yol oradan Gagai’ye, denize iner.
Likya Yolu’nun tamamı — 12 etap, 540 km
Mitolojide
Sura’nın balıkları
Apollon
Likya’nın ikinci kehanet ocağı Sura’daydı ve yöntemi bambaşkaydı: denizden gelen kutsal havuza et atılır, balıkların davranışı okunurdu. Eti kapan balık iyiye, kuyruğuyla iten kötüye yorulurdu. Bugün küçük tapınak ve kâhin havuzu hâlâ yerinde.
Natri
Apollon
Likçe yazıtlarda Apollon’un adı Natri’dir. Bu, tanrının ithal edilmediğini, yerli bir tanrıyla eşleştiğini gösterir. Aynı yazıtlarda Artemis Ertemi, fırtına tanrısı Trqqas diye geçer. Likyalılar Yunan tanrılarını almadı — kendi tanrılarını Yunanca adlarla da anmaya başladı.
Artemis Eleuthera
Artemis
Myra’nın baş tanrıçası Artemis Eleuthera’ydı — “özgür” ya da “özgürleştiren” Artemis. Kentin en büyük tapınağı ona aitti ve Likya’nın en zengin kültlerinden biriydi. Hristiyanlık geldiğinde Myra’da yıkılan ilk yapı bu tapınak oldu; Aziz Nikolaos efsanesi de o yıkımın hemen ardından başlar.
Neden yüksekte?
Harpyalar
Likya’nın sütun mezarları hep havadadır — anıt kaidesiz değil, kaidenin ta kendisi. Ölü yere gömülmez, yükseğe konur. Bunun bir nedeni ruhun kuşlarca alınacağı inancı olabilir. Kaya mezarlarının erişilmez yüksekliklerdeki cepheleri de aynı fikri sürdürür.
Yakındaki kentler
Sura · Andriake · Trysa · Istlada · Dolichiste